Tarihin Suskunluk Kültürü 3
Araştırma Yazı Dizisi | 3. Bölüm
BİR ESERİN GEÇMİŞİ NASIL SATILDI?
İlk iki bölümde, Türkiye'ye iade edilen 100 tarihî eserden hareketle kaçak kazıları, uluslararası satış zincirlerini ve müzelerin edinim süreçlerini sorguladık.
Horoztepe, Lidya Hazinesi ve Boubon dosyaları üzerinden eserlerin kimlerin elinden geçtiğini araştırdık.
Şimdi kaçakçılığın başka bir boyutundayız.
Bir tarihî eser nasıl oluyor da geçmişi değiştirilerek başka bir ülkenin koleksiyonuna girebiliyor?
BİR TARİHÎ ESER YALNIZCA TOPRAKTAN ÇIKARILMAZ.
BİR TARİHÎ ESERİN GEÇMİŞİ DE YENİDEN YAZILABİLİR.
Bir mezardan çıkarılır.
Bir aracıya satılır.
Bir sınırı aşar.
Bir koleksiyonun parçası olur.
Bir müzeye girer.
Sonra bir gün onun için yeni bir hikâye kurulur.
“Eski Avrupa koleksiyonu” denir.
“Özel koleksiyon” denir.
“Sahibinden geldi” denir.
“Bağış” denir.
“Satın alma” denir.
“Belge” denir.
“Kayıt” denir.
Bir eser gerçekten mi satıldı, yoksa onun geçmişi mi satıldı?
Kaçak bir tarihî eserin uluslararası sanat piyasasında dolaşıma sokulması için yalnızca alıcı bulunması yetmeyebilir.
O esere bir geçmiş de oluşturulabilir.
Bir sahiplik hikâyesi.
Bir koleksiyon geçmişi.
Bir müzayede kataloğu.
Bir bağış dosyası.
Bazen de gerçeği yansıtmayan belgeler.
Bir eserin toprağı kadar, kâğıdı da önemlidir.
Burada yalnızca kaçak kazıyı konuşmuyoruz.
Kaçırılmış bir esere nasıl yeni bir geçmiş yaratılabildiğini sorguluyoruz.
Bunun somut bir örneği var.
1982. GETTY MÜZESİ. BRONZ KLİNE.
Yaklaşık MÖ 530 yılına ait bir bronz sedir.
Manisa çevresindeki bir mezardan kaçak kazıyla çıkarılmış.
Türkiye'den yasa dışı yollarla götürülmüş.
Önce İsviçre'ye ulaşmış.
Ardından 1982 yılında İsviçreli bir sanat taciri tarafından ABD'deki Getty Müzesine satılmış.
Satışın dayanağı neydi?
Eserin 1920'lerden beri Avrupa koleksiyonlarında bulunduğunu ileri süren köken bilgileri.
Gerçek miydi?
Hayır!
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Getty Müzesinin ortak araştırmaları, bu geçmişin gerçeği yansıtmadığını ortaya koydu.
Bakanlığın açıklamasına göre satışta sahte belgeler kullanılmıştı.
Daha da önemlisi, eserin Anadolu'daki mezarla bağlantısı bilimsel bulgularla kanıtlandı.
Bronz sedirdeki keten parçaları, mezar alanında bulunan kalıntılarla eşleşti.
Eserin gerçek geçmişi ortaya çıkarıldı.
2024 yılında Türkiye'ye iade edildi.
Şimdi soralım.
1982'de bu eser satın alınırken hangi belgeler incelendi?
Eserin 1920'lerden beri Avrupa'da bulunduğu nasıl doğrulandı?
Satıcının beyanı yeterli mi görüldü?
Müze, satın alma sırasında hangi araştırmaları yaptı?
Gerçeği yansıtmayan köken geçmişi neden daha önce tespit edilemedi?
Bir tarihî eser onlarca yıl boyunca yanlış bir geçmişle nasıl dolaşabildi?
İşte üçüncü bölümün asıl meselesi burada.
Eserin kendisi gerçekti.
Ona atfedilen geçmiş ise gerçeği yansıtmıyordu.
Demek ki tarihî eser kaçakçılığı yalnızca bir nesnenin yerini değiştirmekten ibaret olmayabiliyor.
O eserin geçmişine ilişkin anlatı da değiştirilebiliyor.
Yeni bir hikâye oluşturuluyor.
Yeni bir sahiplik geçmişi sunuluyor.
Gerçeklerin üzeri örtülebiliyor.
Bu yalnızca eser hırsızlığı değil, tarihsel gerçeğin de çarpıtılmasıdır.
Bir bakıma geçmişin anlatısına el koymaktır.
Tarihin suskunluk kültürü tam da burada derinleşiyor.
Eser konuşmuyor.
Belge “konuşuyormuş gibi” yapıyor.
Gerçeği anlatması beklenen belge, gerçeği gizleyen bir araca dönüşebiliyor.
Her tarihî eserin geçmişinin bu yöntemle değiştirildiğini söyleyemeyiz.
Ancak bronz kline örneği, böyle bir yöntemin gerçekten kullanıldığını gösteriyor.
ŞİMDİ MÜZELERİN KAPISINI ÇALALIM.
Bir eser müzeye nasıl girer?
Kim kabul eder?
Kim kayıt altına alır?
Kim satın alma işlemini onaylar?
Kim sahiplik geçmişini araştırır?
Kim sergilenmesine karar verir?
Bir eserin envanter numarasının bulunması, onun geçmişindeki hukuka aykırılıkları ortadan kaldırır mı?
Hayır!
Bir müzenin koleksiyonuna girmek, yasa dışı edinimi kendiliğinden meşrulaştırmaz.
Ancak eserin müzede bulunması da müzenin bilerek suç işlediğini kanıtlamaz.
İşte bu nedenle belgeler önemlidir.
Satış sözleşmesi.
Bağış kaydı.
Önceki sahipler.
İthalat ve ihracat belgeleri.
Eserin ilk tespit edildiği yer.
Bütün bunlar araştırılmalıdır.
Burada özellikle sınır geçişleri de sorgulanmalıdır.
Eser Türkiye'den hangi yolla çıkarıldı?
Gümrük denetimine hiç girmeden mi?
Başka eşyaların arasında gizlenerek mi?
Gerçek niteliği dışında bir eşya olarak beyan edilerek mi?
Bir gümrük kaydı varsa hangi bilgiyle işlem yapıldı?
Müze, eserin Türkiye'den hukuka uygun biçimde çıkarıldığını hangi belgelerle doğruladı?
Geçerli izinlerle yürütülen uluslararası müze iş birliklerini kaçakçılıkla karıştırmıyoruz.
Ancak gerçeğe aykırı belgelerin varlığı da görmezden gelinemez.
Bu nedenle her eserin çıkarıldığı dönemin mevzuatı, sahiplik geçmişi ve edinim belgeleri ayrı ayrı incelenmelidir.
Bir müzenin satın alma yetkisi, araştırma sorumluluğunu ortadan kaldırır mı?
Elbette kaldırmaz.
Bir kurumun saygınlığı, yaptığı işlemlerin sorgulanmasına engel değildir.
Bir müzenin büyüklüğü de onu denetim dışında bırakmaz.
Asıl saygınlık, geçmişi açıklanamayan eserleri sergilemekte değil, onların geçmişini araştırabilmektedir.
Şimdi bir başka soruya gelelim.
100 ESER GERİ DÖNDÜ. GERİ DÖNMEYENLER NEREDE?
Bugün kamuoyuna duyurulan 100 eserin iadesinden söz ediyoruz.
Bu eserlerin geri getirilmesinde çalışan kurumların ve uzmanların emeği elbette önemli.
İyi.
Güzel.
Gerekli.
Ancak bu 100 eser, kayıplarımızın tamamı değil.
Hâlâ yabancı müzelerde bulunan eserler var.
Özel koleksiyonlarda bulunanlar var.
Uluslararası sanat piyasasında el değiştirmiş eserler var.
Yerini henüz bilmediklerimiz var.
Kaç tane?
Bilmiyoruz.
Kültür ve Turizm Bakanlığı da yurt dışına kaçırılan kültür varlıklarının kesin sayısının belirlenemediğini açıklıyor.
Bu durumda sorularımız bitmiyor.
Kaç eser hâlâ özel koleksiyonlarda tutuluyor?
Kaçı uluslararası sanat tacirlerinin elinde?
Kaçı hakkında iade talebi var?
Kaçının geçmişi araştırılıyor?
Kaçı henüz tespit bile edilmedi?
Bugün geri gelen 100 eserin geçmişini sorguluyoruz.
Henüz geri gelmeyen eserlerin geçmişini kim araştırıyor?
İşte bu da tarihin suskunluk kültürünün bir başka yüzü.
Bir ticaret zincirinin bazı halkaları ortaya çıkarılıyor.
Bazıları hâlâ karanlıkta kalıyor.
Bir ülkenin kaybettiği tarihî mirasın tamamını sayamaması, yalnızca envanter sorunu değildir.
Aynı zamanda açıklığa kavuşturulması gereken bir denetim ve hesap verebilirlik meselesidir.
ÇÖZÜM NEREDE?
Öncelikle uluslararası müzelerde bulunan Türkiye kökenli eserlerin edinim geçmişleri ayrıntılı biçimde incelenmelidir.
Satın alma, bağış ve mülkiyet devirlerine ilişkin belgeler erişilebilir olmalıdır.
Gerçeği yansıtmayan köken bilgileriyle işlem yapıldığı tespit edilen dosyalarda yalnızca iade değil, olası hukuki sorumluluklar da araştırılmalıdır.
Müzelerin edinim süreçleri bağımsız denetime açık olmalıdır.
Uluslararası sanat piyasasında eksik veya çelişkili köken geçmişine sahip eserlerin satışları daha sıkı denetlenmelidir.
Türkiye'den kaçırıldığı belirlenen eserler için uluslararası erişime açık, düzenli güncellenen takip kayıtları oluşturulmalıdır.
İade edilen eserlerin yalnızca dönüş tarihleri değil, nasıl el değiştirdikleri de açıklanmalıdır.
Çözüm yalnızca eseri geri almak değildir.
Çözüm, o eserin geçmişinin nasıl değiştirildiğini de ortaya çıkarmaktır.
Çünkü bir eser yıllar sonra toprağına dönebilir.
Ancak o eserin üzerinden kurulan gerçeğe aykırı hikâye aydınlatılmadıkça tarihsel hesap tamamlanmış olmaz.
Bir ülkenin tarihi yalnızca toprağından koparılmaz.
Kimi zaman belgesiyle, kaydıyla, anlatısıyla da el değiştirir.
Tarihin suskunluk kültürü, yalnızca söylenmeyenlerde değil, gerçeğin yerine anlatılanlarda da saklıdır.
Aşkım Tan
Gazeteci | Araştırmacı-Yazar
ARAŞTIRMA YAZI DİZİSİ – DEVAM EDECEK
4. Bölüm: VİTRİNDEKİ ESERİN ASLI NEREDE?