Tarihin Değişmeyen Dersi: Sûre-i Rûm Işığında Yeniden Dünya
Tarihin Değişmeyen Dersi: Sûre-i Rûm Işığında Yeniden Dünya
Bir zamanlar sosyalizmin kaçınılmaz zaferinden söz ediliyordu. Sovyetler Birliği dağıldı. Şimdi Batı dünyası kendi ekonomik, siyasi ve toplumsal sorunlarıyla yüzleşiyor. Acaba Sezai Karakoç’un yarım asrı aşkın zaman önce dile getirdiği ikinci öngörüsünün gerçekleşme ihtimali üzerinde yeniden düşünmenin zamanı mı geldi?
1960’lı yıllar, dünya tarihinin ideolojik bakımdan en hareketli dönemlerinden biriydi. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından şekillenen iki kutuplu dünya düzeninde Sovyetler Birliği, yalnızca askerî ve siyasi bir güç değil, aynı zamanda geniş kitlelere gelecek vadeden bir ideolojik merkezdi.
Asya’da, Afrika’da, Latin Amerika’da ve Avrupa’nın bazı ülkelerinde sosyalist düşünce giderek yaygınlaşıyordu. Sömürge yönetimlerinden kurtulan ülkelerin önemli bir bölümü sosyalist kalkınma modellerine yöneliyor, bağımsızlık mücadelelerinin bir kısmı Sovyetler Birliği’yle yakın ilişkiler kuruyordu.
Batı dünyasında ise kapitalizmin geleceği, sömürgeciliğin mirası, sınıfsal eşitsizlikler ve ekonomik adaletsizlikler tartışılıyordu. Birçok çevrede sosyalizmin tarihsel yürüyüşünün önünde sonunda kapitalizmi aşacağı düşünülüyordu.
İşte böyle bir dönemde Sezai Karakoç, Kur’an-ı Kerim’in Rûm Suresi’nden hareketle dünya siyasetini ve güç dengelerini yorumluyordu.
Karakoç’un dikkat çektiği husus, bugün güçlü görünen bir sistemin yarın aynı güç ve kudrette kalacağının garanti olmadığıydı. Komünizmin Batı karşısında gerileyeceğini, fakat bunun Batı’nın ebedî üstünlüğü anlamına gelmeyeceğini; Batı’nın da tarih sahnesindeki hâkimiyetini kaybedebileceğini düşünüyordu.
O günün şartlarında bu yaklaşım, hâkim dünya görüşlerinin dışında kalan cesur bir tarih okumasıydı.
Nitekim Sovyetler Birliği 1991 yılında dağıldı. Sosyalist sistemin Avrupa’daki siyasi hâkimiyeti sona erdi. Bir zamanlar dünyanın geleceğini temsil ettiği düşünülen ideolojik düzen, kendi iç çelişkileri, ekonomik sorunları, siyasi baskıları ve milliyetçilik hareketleri karşısında çözülerek tarihteki yerini aldı.
Ancak Karakoç’un düşüncesi burada bitmiyordu. Asıl üzerinde durulması gereken, Batı’nın da değişmez bir üstünlük sahibi olmadığını hatırlatan ikinci tespiti idi.
Gücün zirvesi, tarihin sonu değildir
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Batı dünyasında büyük bir özgüven oluştu. Liberal demokrasi, serbest piyasa ekonomisi ve küreselleşme, insanlığın ulaşabileceği nihai siyasi ve ekonomik düzen gibi sunuldu.
Hatta bazı düşünürler tarihin ideolojik mücadeleler bakımından sona erdiğini ileri sürdüler.
Batı, artık karşısında kendisine denk bir sistem bulunmadığı düşüncesiyle hareket ediyordu. NATO genişliyor, Avrupa Birliği bütünleşmesini derinleştiriyor, Amerikan ekonomisi küresel finans sisteminin merkezinde yer alıyor, dolar uluslararası ticaretin ve rezervlerin başlıca para birimi olmayı sürdürüyordu.
Fakat tarihin ironisi burada da kendisini gösterdi.
2008 küresel finans krizi, serbest piyasanın kendi kendisini denetleyebildiği ve ekonomik istikrarı sürekli sağlayabildiği düşüncesini ciddi biçimde sarstı. Devletler, daha önce piyasanın kendi başına çözmesi beklenen sorunları kamu kaynaklarıyla karşılamak zorunda kaldılar.
Ardından gelir dağılımındaki bozulma, orta sınıfın ekonomik kaygıları, sanayisizleşme, iş güvencesizliği, göç tartışmaları ve siyasi kutuplaşma Batı toplumlarının gündemini belirlemeye başladı.
Bugün Avrupa’nın ekonomik sorunları yalnızca büyüme rakamlarından ibaret değildir. Üretkenlik artışının yavaşlaması, yaşlanan nüfus, enerji bağımlılığı, savunma harcamalarının yükselmesi ve kamu borçlarının sürdürülebilirliği gibi meseleler, Avrupa’nın geleceğini doğrudan ilgilendirmektedir.
ABD de benzer şekilde yüksek kamu borcu, bütçe açıkları, siyasi kutuplaşma ve toplumsal güven sorunlarıyla karşı karşıyadır.
Bunların hiçbiri Batı’nın yarın çökeceği anlamına gelmez. Fakat Batı’nın bir zamanlar kendisi için öngördüğü kesintisiz yükselişin artık tartışmasız bir kabul olmadığını gösterir.
Rûm Suresi’nin tarih anlayışı
Rûm Suresi’nin ilk ayetlerinde, dönemin iki büyük gücünden biri olan Bizans’ın ağır yenilgisinden sonra yeniden galip geleceği bildirilir.
O günün şartlarında Bizans’ın yeniden güç kazanması pek çok insan için beklenmedik bir gelişmeydi. Ancak Kur’an, görünen güç dengelerinin mutlak olmadığını ortaya koyuyordu.
Burada önemli olan yalnızca bir devletin yenilip diğerinin galip gelmesi değildir. Asıl önemli olan, insanın kendi dönemindeki güç dengelerini tarihin değişmez kanunları zannetmesinin yanlışlığıdır.
Surenin ilerleyen ayetlerinde de insanın kendi elleriyle yaptıkları yüzünden karada ve denizde bozulmanın ortaya çıktığı bildirilir. Bu ayet, toplumların yaşadığı bozulmaları yalnızca dış düşmanlarla, ekonomik şartlarla veya siyasi rakiplerle açıklamaya çalışan anlayışa karşı da önemli bir uyarıdır.
Bir medeniyetin yükselişi yalnızca ekonomik büyüklüğüyle ölçülemez. Üretim gücü, askerî kapasitesi, teknolojisi ve bilimsel başarısı önemlidir; ancak bunların yanında adalet, ahlak, insan onuru ve toplumsal dayanışma da vardır.
Bunlar zayıfladığında maddi güç, medeniyetin devamını tek başına garanti edemez.
Karakoç’un Rûm Suresi üzerinden yaptığı yorumun bugün yeniden düşünülmesini sağlayan temel nokta da budur.
Batı’nın karşı karşıya bulunduğu çelişki
Batı medeniyeti insanlığa bilim, teknoloji, hukuk, kurumsallaşma ve üretim alanlarında önemli katkılar sağlamıştır. Bunları görmezden gelmek, gerçekçi bir değerlendirme olmaz.
Ancak aynı medeniyetin kendi içinde çözmekte zorlandığı çelişkiler de bulunmaktadır.
Ekonomik büyüme gerçekleşirken gelir dağılımının bozulması, demokratik kurumlar varlığını sürdürürken toplumların bu kurumlara güveninin azalması, insan haklarının evrenselliği savunulurken uluslararası ilişkilerde çifte standart iddialarının gündeme gelmesi, bu çelişkilerin başlıcalarıdır.
Bir başka mesele de küreselleşmenin yarattığı sonuçlardır.
Sermaye ve üretim ulusal sınırların dışına taşınırken, bunun ekonomik ve sosyal maliyetleri her toplumda aynı şekilde paylaşılmadı. Küresel rekabetin kazananları kadar kaybedenleri de oluştu. Sanayi bölgelerinin gerilemesi, bazı mesleklerin ortadan kalkması ve gelir güvencesinin zayıflaması, geniş toplum kesimlerinde gelecek kaygısını artırdı.
Demokrasinin yalnızca seçimlerden ibaret görülmesi, ekonomik ve sosyal adaletin ihmal edilmesi, toplumsal kutuplaşmanın derinleşmesine zemin hazırladı.
Bu noktada şu soruyu sormak gerekiyor:
Bir medeniyet, ekonomik ve teknolojik bakımdan gelişmiş olmasına rağmen kendi toplumunda adalet, güven, huzur ve dayanışma üretemiyorsa, bu gelişmişlik onun tarihsel üstünlüğünü sürdürmesi için yeterli midir?
Batı’nın yerine kim gelecek?
Karakoç’un yorumunu bugüne taşırken önemli bir başka soruyla da yüzleşmeliyiz.
Batı’nın sorunlar yaşaması, başka bir medeniyetin veya siyasi sistemin kendiliğinden onun yerini alacağı anlamına gelmez.
Çin ekonomik ve teknolojik kapasitesini artırmaktadır. Hindistan küresel ekonomideki ağırlığını büyütmektedir. BRICS ülkeleri uluslararası ekonomik ilişkilerde alternatif iş birliği kanalları geliştirmektedir. Küresel Güney olarak adlandırılan ülkeler, uluslararası karar alma süreçlerinde daha fazla söz sahibi olmak istemektedir.
Ancak bu gelişmelerin ortak bir medeniyet, ortak bir siyasi düzen veya ortak bir adalet anlayışı meydana getirdiğini söylemek henüz mümkün değildir.
Üstelik Batı’nın sorunları, diğer sistemlerin sorunlarının ortadan kalktığı anlamına da gelmez. Çin’in ekonomik ve demografik meseleleri, Rusya’nın ekonomik ve siyasi sorunları, gelişmekte olan ülkelerin kurumsal ve gelir dağılımı problemleri ortadadır.
Dolayısıyla mesele, bir güç merkezinin diğerinin yerine geçmesinden çok daha derindir.
İnsanlık gerçekten daha adil, daha insani ve daha yaşanabilir bir dünya düzeni kurabilecek midir?
Yoksa yalnızca egemen güçlerin ve ekonomik çıkar çevrelerinin değiştiği, fakat adaletsizliklerin devam ettiği bir düzen mi kurulacaktır?
Bence üzerinde durulması gereken asıl mesele budur.
Bir medeniyetin ömrünü ne belirler?
Tarih boyunca büyük imparatorluklar kuruldu, geniş topraklar yönetildi, güçlü ordular meydana getirildi. Ancak bunların hiçbiri sonsuza kadar devam etmedi.
Roma, Bizans, Osmanlı, Britanya İmparatorluğu ve Sovyetler Birliği farklı dönemlerde büyük güç merkezleri oldular. Her biri kendi zamanında uzun süre devam edeceği düşünülen bir düzen kurdu. Fakat hiçbiri tarihin değişmez sahibi olamadı.
Bu örnekler bize bir gerçeği hatırlatıyor: Devletlerin ve medeniyetlerin gücü yalnızca sahip oldukları maddi imkânlarla açıklanamaz. İç bütünlükleri, adalet anlayışları, toplumsal meşruiyetleri, yönetim kabiliyetleri ve kendilerini yenileyebilme yetenekleri de belirleyicidir.
Bir medeniyetin yükselişi, insanın ihtiyaçlarını ve beklentilerini ne ölçüde karşılayabildiğiyle de ilgilidir.
İnsan yalnızca tüketmek, kazanmak ve güç sahibi olmak isteyen bir varlık değildir. Aynı zamanda güven, anlam, adalet, aidiyet ve huzur arar.
Bu ihtiyaçları ihmal eden her düzen, bir süre sonra kendi başarısının sınırlarıyla karşılaşır.
Karakoç’un ikinci tespiti gerçekleşebilir mi?
Yarım asırdan fazla zaman önce Sezai Karakoç’un dikkat çektiği ikinci ihtimal, bugün yeniden tartışılmayı hak ediyor.
Sovyetler Birliği dağıldı. Batı’nın dünya üzerindeki ekonomik, siyasi ve kültürel ağırlığı ise çeşitli sınamalarla karşı karşıya. Uluslararası sistem tek merkezli olmaktan uzaklaşıyor. Yeni güç merkezleri ortaya çıkıyor.
Ancak burada bir hususu özellikle belirtmek gerekir: Batı’nın gerilemesi, Batı medeniyetinin bütün kazanımlarının ortadan kalkması demek değildir. Aynı şekilde Batı dışındaki bir gücün yükselmesi de onun daha adil bir dünya kuracağına dair güvence oluşturmaz.
Karakoç’un yorumunu benim açımdan değerli kılan husus, bir ideolojinin veya devletin zaferini ilan etmesinden ziyade, insanın geçici güçleri mutlaklaştırmasına karşı çıkmasıdır.
Rûm Suresi’nin ortaya koyduğu tarih perspektifi, galiplerin sonsuza kadar galip, mağlupların da sonsuza kadar mağlup kalmayacağını hatırlatır.
Fakat bu, her siyasi değişimin kendiliğinden adaleti getireceği anlamına gelmez. Tarih, yalnızca güçlerin yer değiştirmesinden ibaret değildir. İnsanların tercihleri, ahlaki sorumlulukları ve toplumsal düzenleri de tarihin şekillenmesinde rol oynar.
Bugün Batı’nın yaşadığı sorunlara bakarak Karakoç’un ikinci tespitinin gerçekleştiğini söylemek için henüz erken olabilir. Fakat bu ihtimalin artık hayal veya temelsiz bir düşünce olarak görülemeyeceği de açıktır.
Belki de asıl soru, Batı’nın yerini kimin alacağı değil, insanlığın hangi değerler üzerinde yeni bir düzen kurabileceğidir.
Çünkü bir medeniyetin gerçek büyüklüğü, başkalarına ne kadar hükmettiğiyle değil, insanlığa ne kadar adalet, güven ve huzur sağlayabildiğiyle ölçülmelidir.
Sezai Karakoç’un yıllar önce Rûm Suresi ışığında yaptığı değerlendirmeyi bugün yeniden hatırlarken, insanın zihninde şu düşünce beliriyor:
Tarihte hiçbir güç ebedî değildir. Ebedî olan, güç sahiplerinin değişmesi değil; insanın adalet, hakikat ve huzur arayışıdır.
Belki de Diriliş düşüncesinin asıl anlamı, tam bu noktada yeniden karşımıza çıkmaktadır.