Hazırcevaplılık mı, Ukalalık mı?

Bazı insanlar bilgiyle etkiler, bazıları zekâlarıyla, bazıları ise tek bir cümleyle yılların dengesini değiştirir.

Anlatılan eski bir kıssa vardır.

Ulusal çapta yayın yapan, haftalık ve oldukça meşhur bir radyo yarışması... Programın sunucusu yıllar içinde öyle bir şöhret kazanmıştır ki, yarışmanın en büyük yıldızı artık ödüller değil, soruların kendisidir. Sunucu, yarışmacılar ilerledikçe soruların zorluk derecesini artırır; öyle ki bugüne kadar bütün soruları eksiksiz bilen tek bir yarışmacı bile çıkmamıştır. İnsanlar, "Kimse onu yenemez." diye düşünmeye başlamıştır. Sunucunun bilgisi kadar karizması da yarışmanın ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir.

Derken bir gün farklı bir yarışmacı çıkar.

İlk soruyu bilir...

İkinciyi bilir...

Üçüncüyü bilir...

Sorular ağırlaşır, yarışmacı durmaz.

Sunucu zorlar, yarışmacı cevaplar.

Yıllardır kimsenin ulaşamadığı son soruya gelinir. O da doğru cevaplanır.

Stüdyoda sessizlik...

Dinleyiciler şaşkın...

Sunucu ise istemese de yarışmacının başarısını kabul etmek zorundadır.

Ödülü verirken, belki de biraz bozulan moralini ve sarsılan şöhretini toparlamak ister.

"Yarışma bitti. Tebrik ederim, ödülü kazandın. Ama izin verirsen sana yarışma dışı son bir soru sormak istiyorum."

Yarışmacı gülümseyerek:

"Elbette, buyurun."

Sunucu, tarihte cevabı olmayan bir soru sorduğunu düşünerek son kozunu oynar:

"Mısır piramitlerinin yapımında çalışan baş kalfanın adı neydi?"

Stüdyoda derin bir sessizlik olur.

Herkes yarışmacının ilk kez duraksayacağını bekler.

Ama yarışmacı hiç düşünmeden cevap verir:

"Gece vardiyasının mı, gündüz vardiyasının mı?"

İşte o anda roller değişir.

Soruyu soran cevap veremez hâle gelir.

Karşısındakini köşeye sıkıştırmak isteyen, bu kez kendi kurduğu tuzağa düşer.

Bu kıssanın güldüren tarafı elbette hazırcevaplılıktır. Çünkü bazen zekâ, doğru cevabı bilmekten değil; doğru anda doğru soruyu sorabilmekten geçer.

Ancak kıssanın asıl değeri burada değildir.

Aşırı özgüven, insanı çoğu zaman kendi hazırladığı sahnenin başrol oyuncusu yapar; fakat aynı özgüven, beklenmedik bir anda en büyük zaafına da dönüşebilir. Bilgisine fazlasıyla güvenen kişi, karşısındakini küçümsemeye başladığında artık yarış bilgi yarışı olmaktan çıkar, ego yarışına dönüşür.

Öte yandan hazırcevap olmak da ince bir çizgidir. Yerinde kullanıldığında zekânın parıltısıdır; ölçüsüz kullanıldığında ise ukalalık olarak algılanabilir. Aynı cümle, bir ortamda kahkahalarla karşılanırken başka bir ortamda saygısızlık olarak değerlendirilebilir. Sosyal zekâ, yalnızca ne söyleyeceğini bilmek değil; ne zaman ve nasıl söyleyeceğini de bilmektir.

Belki de bu hikâyenin en güzel tarafı şudur:

Bilgi insanı güçlü yapabilir.

Tecrübe insanı saygın kılabilir.

Fakat mizah duygusu ve hazırcevaplık, doğru kullanıldığında bazen yılların oluşturduğu en sağlam "karizmayı" bile tek cümleyle sarsabilir.

Çünkü bazı soruların cevabı yoktur.

Bazı cevaplar ise, sorunun kendisini anlamsız hâle getirir.