Tarihin Suskunluk Kültürü 6
Aştırma Yazı Dizisi | 6. Bölüm
ESER GERİ GELDİ. SUÇUN CEZASI NEREDE?
Önceki beş bölümde tarihî eserlerin nasıl kaybedildiğini, el değiştirdiğini ve hangi belgelerle geri alınabildiğini araştırdık.
Şimdi hukukun ne kadar etkili işlediğini, cezaların caydırıcılığını ve kaçakçılıktan elde edilen kazancın izini sorguluyoruz.
BU BİR İADE BAŞARISINI KÜÇÜMSEME YAZISI DEĞİLDİR.
BU, SUÇUN KAZANCINI KİMİN ELDE ETTİĞİNİ, CEZASINI KİMİN ÇEKTİĞİNİ VE HUKUKUN KİME NASIL UYGULANDIĞINI SORGULAMA YAZISIDIR.
Bir tarihî eser ülkesine geri getiriliyor.
İade törenleri düzenleniyor.
Kamuoyu bilgilendiriliyor.
Eser geri dönüyor.
Suçtan elde edilen kazanç da geri alınıyor mu?
Kaçakçılığı finanse edenler yargılanıyor mu?
Bu ticareti yönetenlere ulaşılabiliyor mu?
Yoksa yalnızca suç zincirinin kolay yakalanan halkaları mı cezalandırılıyor?
18 EYLÜL 2026. MANHATTAN BÖLGE SAVCILIĞI.
Türkiye'ye 100 kültür varlığının iadesi duyuruluyor.
Bunlardan 52'sine Metropolitan Sanat Müzesi'nde el konulduğu açıklanıyor.
Aynı açıklamada savcılığın kültür varlığı suçlarıyla ilgili çalışmalarında toplam 18 kişinin mahkûm edildiği belirtiliyor.
Burada önemli bir ayrıntı var.
18 mahkûmiyet, yalnızca Türkiye'ye iade edilen 100 eserin sorumlularına ilişkin değil.
Savcılığın farklı ülkeleri kapsayan çalışmalarının toplamı.
Demek ki el konulan eser sayısıyla cezalandırılan kişi sayısını aynı dosyanın sonucuymuş gibi değerlendiremeyiz.
Asıl soru şu:
Türkiye'ye iade edilen bu eserlerin el değiştirmesinde rol alan kişiler hakkında hangi hukuki işlemler yapıldı?
Kaç kişi yargılandı?
Kaçı mahkûm edildi?
Suçtan elde edilen kazançların ne kadarı geri alındı?
İade, el koyma ve mahkûmiyet farklı hukuki sonuçlardır.
Bir eserin geri alınması, suçun bütün sorumlularının hesap verdiğini kanıtlamaz.
KANUNDA CEZA VAR. CAYDIRICILIK VAR MI?
Türkiye'de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun ilgili hükümlerine bakalım.
74. madde: Kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapanlara iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörülüyor.
Kazı veya sondajın sit alanında ya da kanuna göre korunması gereken başka bir yerde yapılmaması hâlinde, verilecek ceza üçte bir indiriliyor.
67. madde: Bildirimi yapılmamış kültür varlıklarını satışa sunan, satan, satın alan veya kabul edenlere iki yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezası düzenleniyor.
68. madde: Kültür varlıklarını hukuka aykırı biçimde yurt dışına çıkaranlara beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve adli para cezası öngörülüyor.
İzinsiz kazı için iki yıllık alt sınır, tarihî mirasa verilen zararın büyüklüğü karşısında yeterli bir yaptırım mı?
Bir kazı alanının tahrip edilmesiyle yalnızca bir nesne kaybolmuyor.
O eserin bulunduğu bağlam, bilimsel bilgi ve insanlığın ortak hafızası da zarar görebiliyor.
Böylesine geri döndürülemez bir kaybın cezası ne kadar caydırıcı?
Mesele yalnızca mahkemenin verdiği ceza değil.
Hükmedilen cezanın ne kadarı fiilen infaz ediliyor?
Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik hükümleri nasıl uygulanıyor?
Suçun tekrarını önleyen ne tür sonuçlar doğuyor?
Her iki yıllık cezanın aynı infaz sonucunu doğurduğunu ileri süremeyiz.
Bunun için somut mahkeme kararlarıyla infaz kayıtlarının incelenmesi gerekir.
Kanunda yazan ceza ile suçun karşılığında fiilen uygulanan yaptırım arasındaki mesafeyi bilmeden caydırıcılıktan söz edebilir miyiz?
Bir başka boyut daha var.
Suçtan kazanılan para, uygulanan yaptırımın ekonomik sonuçlarından daha büyükse ne oluyor?
Bir tarihî eser milyonlarca dolara satılmışsa, yalnızca eserin geri alınması kaçakçılık ağının ekonomik kazancını ortadan kaldırmaya yeter mi?
SUÇUN ZİNCİRİNDE KİM KAZANIYOR?
Bir tarihî eseri kaçak kazıyla çıkaran kişi var.
Aracılık eden var.
Nakliyeyi düzenleyen var.
Finanse eden var.
Uluslararası alıcılarla bağlantı kuran var.
Satışı gerçekleştiren var.
Bu zincirde en ağır sorumluluk her zaman en kolay yakalanan kişiye mi ait?
Kazıyı yapan kişi yakalanırken finansmanı sağlayan da araştırılıyor mu?
Eserin son satışından büyük kazanç elde eden kişilere ulaşılabiliyor mu?
Suçtan sağlanan gelirlerin izine düşülüyor mu?
Kaçakçılık zincirinin alt halkalarıyla üst halkaları aynı kararlılıkla soruşturuluyor mu?
Burada herhangi bir kişi veya kurum hakkında peşinen hüküm vermiyoruz.
Ekonomik güç sahibi olmak suçun kanıtı değildir.
Ekonomik güç ve nüfuzun, soruşturmanın kimlere uzanabildiğini etkileyip etkilemediği ise araştırılmaya değer.
Adalet, suçun yalnızca görünen uygulayıcıya değil, varsa organizatörüne ve finansörüne de ulaşabilmelidir.
DÜNYADA YAPTIRIMLAR NASIL?
Ülkelerin hukuk sistemleri aynı değil.
İngiltere ve Galler'de 2003 tarihli düzenleme, belirli koşullarda hukuka aykırı biçimde elde edilmiş kültür varlıklarının durumunu bilerek veya buna inanarak dürüstlük dışı ticaretini yapanlara yedi yıla kadar hapis cezası öngörüyor.
Almanya'da kültür varlıklarının yasa dışı ithalatı, ihracatı ve ticaretine ilişkin belirli suçlarda beş yıla kadar hapis veya para cezası bulunuyor.
Kanunda belirtilen bazı ticaret suçlarının ticari kazanç amacıyla veya örgütlü biçimde işlenmesinde ceza bir yıldan on yıla kadar çıkabiliyor.
ABD'de ise federal hukuk, belirli koşullarda çalıntı malların eyaletler arası veya uluslararası ticarette bilerek alınıp satılmasını on yıla kadar hapis cezasıyla karşılayabiliyor.
Bu düzenlemelerin kapsamları aynı değil.
Dolayısıyla ülkeleri yalnızca ceza miktarlarına göre sıralayamayız.
Asıl karşılaştırma, cezaların nasıl uygulandığı ve suçtan elde edilen kazançların ne ölçüde takip edildiği üzerinden yapılmalıdır.
UNESCO'nun 1970 Sözleşmesi de uluslararası iş birliğine çerçeve oluşturuyor.
Sözleşme, devletler için tek tip hapis cezası belirlemiyor.
Tarihî eserlerin kaçırıldığı dönemin hukukuyla bugünkü hukuku da birbirine karıştıramayız.
Uluslararası iş birliği önemli.
Hukukun fiilen nasıl sonuç verdiği ise ayrı bir mesele.
İKİ DOSYA. İKİ FARKLI HUKUKİ SONUÇ.
2021. MICHAEL STEINHARDT.
Manhattan Bölge Savcılığı, Amerikalı koleksiyoncu Michael Steinhardt hakkındaki soruşturma sonucunda yaklaşık 70 milyon dolar değerindeki 180 tarihî eserin teslim alınmasını sağlıyor.
Steinhardt, varılan anlaşma kapsamında ömür boyu tarihî eser edinmemeyi kabul ediyor.
180 eser geri alınıyor.
Ömür boyu edinim yasağı getiriliyor.
Bu dosyada hapis cezası içeren bir mahkûmiyet bulunmuyor.
2023. RICHARD BEALE.
Manhattan Bölge Savcılığının açıklamasına göre tarihî eser taciri Richard Beale, Ağustos 2023'te çalıntı malı bulundurma ve suç işlemek amacıyla anlaşma suçlarından mahkûm ediliyor.
2024 yılında Türkiye'ye iade edilen bazı eserler de Beale hakkındaki soruşturma kapsamında ele geçiriliyor.
Bir dosyada anlaşma var.
Diğerinde mahkûmiyet var.
Bu iki olaydan hareketle herkesin aynı koşullarda yargılandığını veya ekonomik gücü bulunan herkesin cezalandırılmaktan kurtulduğunu söyleyemeyiz.
Farklı hukuki sonuçların hangi gerekçelerle ortaya çıktığını ise inceleyebiliriz.
Neden bir dosyada anlaşmaya gidildi?
Diğerinde hangi deliller mahkûmiyete götürdü?
Suçtan elde edilen kazançların ne kadarı geri alındı?
Yargılanan kişilere verilen cezalar fiilen nasıl uygulandı?
İşte bunlar, iade sayıları kadar açıklığa kavuşturulması gereken sorular.
HUKUK HERKESE EŞİT Mİ UYGULANIYOR?
Bir suçun yaptırımı yalnızca kanun maddesinde bulunmaz.
Soruşturmanın kapsamı da önemlidir.
Delillerin toplanması.
Para hareketlerinin incelenmesi.
Uluslararası bağlantıların araştırılması.
Suçtan elde edilen kazançların takibi.
Yargılama ve infaz sonuçları.
Bu süreçlerin tamamında aynı hukuki ölçütler uygulanmalıdır.
Masumiyet karinesi vazgeçilmezdir.
Kimse suçluluğu kanıtlanmadan mahkûm ilan edilemez.
Servet, makam veya kurumsal unvan da soruşturma dışı kalmanın gerekçesi olamaz.
Tarihin suskunluk kültürü bu kez suçun ne kadar görünür olduğunda değil, sorumluluğun hangi noktaya kadar araştırılabildiğinde karşımıza çıkıyor.
ÇÖZÜM NEREDE?
Kültür varlığı suçlarına ilişkin soruşturma, dava, mahkûmiyet ve infaz sonuçları düzenli biçimde kamuoyuna açıklanmalıdır.
İzinsiz kazı, kaçakçılık, hukuka aykırı ticaret ve örgütlü suç faaliyetleri ayrı istatistiklerle değerlendirilmelidir.
Kanundaki ceza aralıkları kadar fiilen uygulanan cezaların caydırıcılığı da incelenmelidir.
Kaçakçılığı finanse edenlerin ve suçtan ekonomik kazanç sağlayanların tespitine yönelik uluslararası adli iş birliği güçlendirilmelidir.
Suç gelirlerinin izlenmesine ve hukuka uygun biçimde müsaderesine ilişkin süreçler etkili işletilmelidir.
İade edilen eserlerin hukuki dosyaları, soruşturmanın gizliliği ve kişisel veriler korunarak kamuoyunun takip edebileceği biçimde raporlanmalıdır.
İade sayısıyla mahkûmiyet sayısı birbirine karıştırılmamalıdır.
Hapis cezasıyla fiilen infaz edilen süre aynı şeymiş gibi sunulmamalıdır.
Bir eserin geri alınması, kaçakçılık ağının bütün sorumlularının ortaya çıkarıldığı anlamına gelmez.
Gazetecinin görevi mahkeme kurmak değildir.
Delilleri araştırmak, hukukun nasıl uygulandığını sorgulamak ve cevapsız kalan soruları görünür kılmaktır.
ESER GERİ GELDİ. SUÇUN CEZASI NEREDE?
Bazı dosyalarda mahkûmiyet var.
Bazılarında anlaşma var.
Bazılarında soruşturmalar devam ediyor.
Bazılarının nihai hukuki sonucunu henüz bilmiyoruz.
Bilmediğimiz yerde hüküm kuramayız.
Bilinmeyeni araştırmaktan da vazgeçemeyiz.
Bir ülkenin tarihî eserlerini geri alması başarıdır.
O eserlerin kaçırılmasından ve yasa dışı ticaretinden sorumlu olanların hukuka uygun biçimde yargılanması ise adaletin gereğidir.
Caydırıcı bir sistem, yalnızca suç işleyenin yakalanmasıyla değil, suçtan kazanç sağlamanın önlenmesiyle kurulur.
Tarihin suskunluk kültürü, kimi zaman kaybolan eserin izinde değil, suçun kazancına ve sorumluluğuna uzanamayan hesap verme zincirinde saklıdır.
Aşkım Tan
Gazeteci | Araştırmacı-Yazar
ARAŞTIRMA YAZI DİZİSİ – DEVAM EDECEK
7. Bölüm: KAYIP TARİHİN ENVANTERİ KİMDE?