Lekelenmeme Hakkı Kimin Hakkı? 2
İKİNCİ BÖLÜM | GÖZALTI BİTER. LEKE KALIR MI?
Bu bir gözaltı ve arama yetkisine karşı çıkma yazısı değildir.
Bu, bir ihbarın hangi delille devlet müdahalesine dönüştüğünü, insanların evlerine hangi yetkiyle girildiğini, mahremiyetlerinin nasıl korunduğunu ve henüz suçluluğu kanıtlanmamış kişilerin neden kamuoyu önünde suçlu gibi gösterilebildiğini sorgulayan bir yazıdır.
BİRİNCİ BÖLÜMDE NEYİ SORGULADIK?
Birinci bölümde, AK Parti Grup Başkanı Abdullah Güler'in 12 Kasım 2026'da hatırlattığı lekelenmeme hakkından hareket ettik.
Bu hakkın yalnızca makam sahiplerine, siyasi veya ekonomik gücü bulunanlara değil, herkese ait olduğunu vurguladık.
Adalet Bakanlığının 2017–2023 dönemine ilişkin açıkladığı 977 bin 570 soruşturma yapılmasına yer olmadığı kararını ele aldık.
Devletin soruşturma açılmayan dosyaları sayarken, suç isnatları nedeniyle zarar gören hayatları ne ölçüde izlediğini sorduk.
Bir insanın adını korumakla, bir dosyanın hesabını açıklamamak arasındaki farkı ortaya koyduk.
Şimdi o dosyanın daha ilk sayfasına bakıyoruz.
Bir insanın kapısına neden gidiliyor?
BİR İHBAR, BİR KAPI, BİR KARAR
Bir telefon geliyor.
Bir ihbar yapılıyor.
Bir isim veriliyor.
O isim hakkında araştırma başlatılabiliyor.
Buraya kadar hukukun işletilmesine itiraz yok.
Suç şüphesinin araştırılması devletin görevidir.
İtiraz, ihbarın ne zaman delil yerine geçtiği ve devletin zor kullanma yetkisinin hangi gerekçeyle devreye sokulduğu noktasında başlıyor.
İhbarı yapan kişi kim?
Verdiği bilginin güvenilirliği nasıl sınanıyor?
İddia hangi somut bulgularla destekleniyor?
Kişiyi ifadeye davet etmek mümkünken neden yakalama yoluna başvuruluyor?
Burada hukuki sınırlar birbirinden ayrılmalı.
Bir ihbarın değerlendirilmesi, kişinin gözaltına alınması ve tutuklanması aynı işlem değildir.
Her biri farklı şartlara bağlıdır.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 91. maddesi, gözaltına alma için soruşturma yönünden zorunluluk ve kişinin suçu işlediğini düşündürebilecek somut delillerin varlığını arar.
100. maddesi ise tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin yanında bir tutuklama nedeni bulunmasını ve ölçülülüğü gerektirir.
Kanunun aradığı şartlar bu kadar belirliyken, uygulamada her kararın bu şartları gerçekten karşıladığını kim, nasıl denetliyor?
Bir kişinin yakalanması haber oluyor.
O kişinin neden ifadeye çağrılmak yerine yakalandığı çoğu zaman aynı ayrıntıyla tartışılmıyor.
Oysa özgürlüğü sınırlayan işlemin gerekçesi, kişinin tanınmış olup olmamasından daha önemlidir.
SABAHIN KARANLIĞINDA ÇALINAN KAPI
Bir ev düşünelim.
İnsanlar uyuyor.
Çocuklar odalarında.
Kapı çalınıyor.
Kolluk görevlileri geliyor.
Evde arama yapılacak.
Kişi gözaltına alınacak.
Bu sahne tek başına hukuka aykırılık kanıtı değildir.
Yine de şu soruların sorulmasını gerektirir:
Neden o saat?
Neden o yöntem?
Hangi karar?
Hangi zorunluluk?
Anayasa'nın 21. maddesi konut dokunulmazlığını güvence altına alır.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 116. maddesi arama için makul şüpheyi düzenler.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 118. maddesi, konutta gece aramasını kural olarak yasaklar.
119. maddeye göre konutta arama, kural olarak hâkim kararına; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emrine dayanır.
Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve kanunda belirtilen kaçakların yeniden yakalanması gibi istisnalar vardır.
Gece aramasının istisnası bulunması, her gece aramasının kendiliğinden hukuka uygun olduğu anlamına gelmez.
Bir operasyonun sabah erken saatte yapılması da tek başına gece araması yasağının ihlali değildir.
Hukuken belirleyici olan, işlemin yapıldığı saat kadar, hangi yetkiye ve hangi somut gerekçeye dayandığıdır.
O hâlde soralım.
Gecikmesinde sakınca bulunan hâl hangi olayla gerekçelendirildi?
Aramanın kapsamı neydi?
Arama sırasında kimler hazır bulundu?
İşlem tutanağına neler geçirildi?
Konutun mahremiyetini korumak için hangi önlemler alındı?
Bir kapıyı açtırmaya yetkili olmak, o evde yaşayan insanların bütün mahremiyetini ortadan kaldırma yetkisi verir mi?
ARAMA YETKİSİ, TEŞHİR YETKİSİ Mİ?
Kolluk kuvvetlerinin görevlerini yerine getirirken görüntü kaydetmesi, belirli koşullarda işlemin belgelenmesi açısından gerekli olabilir.
Bir görüntünün görev amacıyla kaydedilmesi ile kamuoyuna servis edilmesi ise aynı şey değildir.
Bir insanın yatak odası, kıyafeti, evinin içi veya aile bireylerinin görüntüsü hangi kamu yararı nedeniyle yayımlanır?
Arama sırasında kaydedilen görüntüye kimler erişebilir?
Bu kayıtların saklanması ve paylaşılması hangi kurallara bağlıdır?
Bir görüntü basına sızdırıldığında erişim kayıtları inceleniyor mu?
Sorumlular hakkında işlem yapılıyor mu?
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği'nin 27. maddesi, soruşturma evresinde gözaltındaki kişinin suçlu olarak duyurulmasını, basın önüne çıkarılmasını ve teşhir edilmesini önlemeye yönelik açık hükümler içerir.
Hukuk insanı korumak için sınır çizmişse, o sınırı aşan kamu görevlisinin sorumluluğu neden aynı açıklıkla sorgulanmasın?
Bir insanın görüntüsünün yayımlanması, suçun ispatlandığı anlamına gelmez.
Bir evde arama yapılması, o evde yaşayanların suçlu olduğu anlamına gelmez.
Bir kişinin gözaltına alınması da mahkûmiyet değildir.
Bu ayrımların kaybolduğu yerde, hukuki işlem kamuoyunun gözünde cezaya dönüşebilir.
İHBAR EDENİN SORUMLULUĞU NEREDE BAŞLIYOR?
Bir başka soruyu da atlamayalım.
Bir insan hakkında bilerek gerçeğe aykırı suç isnadında bulunulursa ne olur?
Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesi, koşulları oluştuğunda iftira suçunu düzenler.
Her sonuçsuz ihbar ise iftira değildir.
Bir iddianın kanıtlanamaması, ihbarı yapan kişinin bilerek yalan söylediğini kendiliğinden göstermez.
Bu ayrım önemli.
İhbar hakkını korumakla, bu hakkın kötüye kullanılmasını önlemek aynı hukuk düzeninin iki sorumluluğudur.
Dayanaksız olduğu anlaşılan iddialar nasıl değerlendiriliyor?
Bilerek yapılan asılsız suç isnatları tespit edildiğinde hangi işlemler uygulanıyor?
Bir ihbar üzerine kişinin özgürlüğü sınırlandırılmışsa, ilk işlemin hukuka uygunluğu sonradan inceleniyor mu?
Bir soruşturmanın sonunda suç bulunmaması, başlangıçtaki bütün işlemlerin mutlaka hukuka aykırı olduğunu göstermez.
Bu durum, başlangıçtaki işlemlerin denetlenmesine de engel değildir.
HABER Mİ VERİLİYOR, HÜKÜM MÜ KURULUYOR?
Kolluğun yetkisini sorgularken basının sorumluluğunu görmezden gelemeyiz.
Bir kişinin gözaltına alınması kamu yararı taşıyabilir.
Haberin sunuluş biçimi ise o kişiyi daha yargılama başlamadan suçlu gibi gösterebilir.
İddia ile kanıt birbirine karıştırılabilir.
Gözaltı ile tutuklama aynı şeymiş gibi aktarılabilir.
Serbest bırakılma haberi, ilk suçlama kadar görünür olmayabilir.
Sıradan yurttaşlar, kamu çalışanları, iş insanları ve farklı mesleklerden kişiler bu süreçlerden etkilenebilir.
Gazetecilik, soruşturma makamlarının kullandığı ifadeleri sorgulamadan manşete taşımak değildir.
Bir görüntünün elde edilmiş olması, onun yayımlanmasının gerekli olduğu anlamına gelmez.
Bir iddianın haber değeri taşıması, doğrulanmadan kesin hüküm gibi sunulmasını haklı çıkarmaz.
Basın özgürlüğüyle kişilik haklarının korunması birbirinin düşmanı değildir.
Her ikisi de demokratik toplumun gereğidir.
KİM DENETLİYOR?
Şimdi bütün süreci yan yana koyalım.
İhbar yapılıyor.
Şüphe değerlendiriliyor.
Arama kararı veriliyor.
Kolluk kapıya gidiyor.
Gerekirse yakalama ve gözaltı işlemleri uygulanıyor.
Bazı dosyalarda tutuklama kararı veriliyor.
Bilgiler kamuoyuna ulaşıyor.
Bu zincirin her halkasında ayrı bir yetki ve ayrı bir sorumluluk bulunuyor.
Savcılık, kolluk, hâkimlik ve haber kuruluşları aynı görevi yapmıyor.
Her birinin işlemi ise insanın özgürlüğünü, özel hayatını veya itibarını etkileyebiliyor.
Bir insanın hayatına müdahale eden her yetkinin karşısında, o müdahaleyi denetleyen etkili bir mekanizma bulunmak zorundadır.
Arama kararlarının hukuka uygunluğu denetlenmeli.
Yakalama ve gözaltı işlemlerinin gerekçeleri incelenmeli.
Tutuklama kararları somut deliller ve ölçülülük bakımından değerlendirilmeli.
Hukuka aykırı görüntü paylaşımı araştırılmalı.
Haksız işlemlere karşı başvuru ve tazminat yolları erişilebilir olmalı.
Bunlar yeni bir ayrıcalık talebi değildir.
Hukukun mevcut güvencelerinin etkili biçimde uygulanması talebidir.
Bir insanın kapısını çalmak için gösterilen kararlılık, o insanın hakkını korumak için de gösteriliyor mu?
Gözaltı biter.
Arama sona erer.
Kolluk evden ayrılır.
Adli süreç başka bir aşamaya geçer.
O evde yaşayanların hafızasında ve kamuoyunun zihninde nelerin kaldığı ise ayrı bir meseledir.
Devletin bir insanın kapısını hangi gerekçeyle açtırdığı kadar, o kapıdan çıktıktan sonra geride bıraktığı zararın hesabını nasıl verdiği de sorgulanmalıdır.
Aşkım Tan
Gazeteci | Araştırmacı-Yazar
DEVAM EDECEK…
Üçüncü Bölüm: Bir Dosya Kapanır. Ya Bir İnsanın Geleceği?