Dijital Çağda Niyet Neden Giderek Daha Az Görünür Hale Geliyor?

Eskiden bir söz, çoğu zaman söylendiği odanın içinde kalırdı.
Kimin söylediği, hangi ruh hâliyle söylediği, hangi bağlamda dile getirdiği o odadaki insanlar tarafından anlaşılırdı.

Bugün ise söz, söylendiği yerden çok daha hızlı uzaklaşıyor.

Bir cümle, bir espri, bir fıkra ya da anlık bir ifade; bağlamından koparak ekranlara düşüyor. O andan itibaren artık yalnızca söylenen şey değil, onu kimin söylediği, hangi toplumsal konumdan konuştuğu, hangi kimliği temsil ettiği ve toplumun hafızasında neye temas ettiği de tartışmanın parçası hâline geliyor.

Yakın zamanda kamuoyunda tartışma yaratan olay da bize bunu yeniden gösterdi. Mesele yalnızca anlatılan bir fıkranın komik olup olmadığı değildi. Asıl mesele, o fıkranın kim tarafından, hangi ortamda ve hangi tarihsel çağrışımlar içinde anlatıldığıydı.

Dijital çağda söz, sahibinin ağzından çıktığı anda yalnızca ona ait olmaktan çıkıyor. Artık onu dinleyen, kesen, yayan, yorumlayan, yeniden çerçeveleyen ve bambaşka anlamlarla dolaşıma sokan büyük bir kamusal alan var.

Bu yüzden bugün niyet, eskisinden çok daha kırılgan.

Bir kişi kötü niyet taşımadan bir şey söyleyebilir. Hatta gerçekten yalnızca eski bir hikâyeyi, zihnine gelen bir fıkrayı ya da bulunduğu ortamın çağrıştırdığı bir anıyı paylaşmış olabilir. Fakat dijital kamuoyu çoğu zaman kişinin ne demek istediğinden çok, sözün nasıl duyulduğuna odaklanır.

İşte niyet ile algı arasındaki mesafe burada açılır.

Konuşan kişi “Ben bunu o anlamda söylemedim” der.
Duyan kişi ise “Ama bende böyle bir etki bıraktı” der.

İletişim krizlerinin önemli bir bölümü tam da bu iki cümle arasındaki boşlukta doğar.

Burada kritik olan ayrım şudur: Bir söz rahatsız edici bulunabilir; bu, doğaldır. İnsanlar incindiklerini, dışlandıklarını ya da temsil edilme biçiminden rahatsız olduklarını dile getirebilir. Ancak “rahatsız edici bulundu” ile “kötü niyetliydi” arasında doğrudan bir eşitlik kurulduğunda tartışma başka bir yere savrulur.

O noktada artık söz değil, insan yargılanmaya başlanır.

Bir cümle, kişinin bütün hayatının kanıtı gibi okunur.
Bir fıkra, karakter hükmüne dönüşür. Bir anlık ifade, toplumsal infazın gerekçesi hâline gelir.

İletişim, yalnızca söylenen sözü değil; niyeti, bağlamı, etkiyi ve temsil ilişkisini birlikte okumayı gerektirir.

Elbette güç sahibi insanların sözleri daha fazla sorumluluk taşır. Bir liderin, siyasetçinin ya da iş insanının kullandığı ifadeler sıradan bir sohbet cümlesi gibi algılanmaz. Çünkü o söz, söyleyen kişinin toplumsal konumuyla birlikte dolaşıma girer.

Tam da bu nedenle, değerlendirme yaparken iki uçtan da kaçınmak gerekir:

Ne “niyetim bu değildi” diyerek sözün yarattığı etkiyi yok saymak doğru olur, ne de rahatsız edici bulunan her ifadeyi doğrudan kötü niyetin kanıtı ilan etmek.

Dijital çağın en büyük iletişim sorunlarından biri budur:

Niyet görünmezleşirken, etki büyür.

Bağlam silinirken, yorum çoğalır. Söz sahibinden çıkarken, anlam kalabalığın eline geçer.

Bu yüzden bugün konuşmak, yalnızca cümle kurmak değildir. Temsil ettiğimiz yeri, temas ettiğimiz hafızayı ve sözümüzün başkalarında nasıl yankılandığını da hesaba katmaktır.

İletişim, yalnızca “Ben ne söyledim?” sorusuyla kurulmaz.
Bazen daha zor olan soruyu da sormak gerekir:

Karşı taraf ne duydu?