El Niño ve La Niña nedir ve hava durumunu nasıl etkiler?

ABD Bilim Ajansı NOAA'ya göre şu anda La Niña koşulları hakim olmakla birlikte, El Niño'nun 2026 yılının ilerleyen dönemlerinde ortaya çıkması bekleniyor.

El Niño ve La Niña nedir?

El Niño ve La Niña, El Niño Güney Salınımı (ENSO) olarak adlandırılan doğal bir iklim olgusunun birbirine zıt iki durumudur.

El Niño ve La Niña, Pasifik'te meydana gelir ancak dünya çapındaki hava sistemlerini etkileyebilir.

Bu iki durum genellikle tropikal doğu ve orta Pasifik Okyanusu'ndaki deniz yüzeyi sıcaklıklarıyla belirlenir. El Niño sırasında bu sular daha sıcaktır; La Niña sırasında ise daha soğuktur.

Bu aşamalar, atmosferik basınçtaki farklılıklar sayesinde de ayırt edilebilir. El Niño döneminde, Avustralya’nın Darwin kentinde (Batı Pasifik) basınç normalin üzerindeyken, Fransız Polinezyası’nın Tahiti kentinde (Orta Pasifik) normalin altındadır. La Niña döneminde ise bunun tersi geçerlidir.

Ne El Niño ne de La Niña’nın etkili olmadığı “nötr” koşullarda, Pasifik Okyanusu’nun yüzey suları doğuda daha soğuk, batıda ise daha sıcaktır.

Alize rüzgarları genellikle doğudan batıya eser ve Güneş'ten gelen ısı, bu yönde ilerledikçe suları giderek ısıtır.

El Niño sırasında bu rüzgarlar zayıflar veya yön değiştirir ve bunun yerine sıcak yüzey sularını doğuya doğru iter.

La Niña dönemlerinde, normalde doğudan batıya esen rüzgarlar güçlenir ve sıcak suları daha batıya doğru iter.

Bu durum, okyanusun derinliklerinden soğuk suların yüzeye çıkmasına (yani “yükselmesine”) neden olur; bu da Doğu Pasifik'te deniz yüzeyi sıcaklıklarının normalden daha düşük olduğu anlamına gelir.

Bu olgu ilk olarak 1600'lü yıllarda, sıcak suların Aralık ayında Amerika kıtası civarında zirveye ulaştığını fark eden Perulu balıkçılar tarafından gözlemlenmiştir.

Buna “El Niño de Navidad” (İspanyolca'da “Noel Çocuğu”) adını vermişlerdir.

El Niño ve La Niña hava durumunu ve çevreyi nasıl etkiler?

Her olay birbirinin aynısı değildir ve sonuçları bölgelere ve yılın zamanlarına göre değişiklik gösterir.

Ancak bilim insanları bazı ortak etkiler gözlemlemiştir.

Sıcaklıklar

Küresel sıcaklıklar genellikle El Niño sırasında artar, La Niña sırasında ise düşer.

El Niño, sıcak suların daha uzağa yayıldığı ve yüzeye daha yakın kaldığı anlamına gelir. Bu durum atmosfere daha fazla ısı salınmasına neden olarak daha nemli ve sıcak hava oluşturur.

Ancak bölgesel etkiler karmaşıktır ve bazı yerler yılın farklı dönemlerinde beklenenden hem daha sıcak hem de daha soğuk olabilir.

Kayıtlara geçen en sıcak yıl olan 2024, uzun vadeli insan kaynaklı iklim değişikliğinin yanı sıra El Niño koşullarının da etkisiyle daha da sıcak geçmiştir.

Aşağıdaki haritalar bazı tipik etkileri göstermektedir, ancak bunlar yılın sadece belirli dönemleri için geçerli olabilir.

Bu iki sistemin Birleşik Krallık'taki sıcaklıkları etkileme şekli karmaşıktır ve değişiklik gösterebilir.

Ancak Meteoroloji Ofisi'ne göre El Niño, Birleşik Krallık'ta kışın ılıman bir başlangıç ve soğuk bir sonla bitme olasılığını artırabilirken, La Niña ise kışın daha soğuk bir başlangıç ve ılıman bir sonla bitme olasılığını artırabilir.

Yağışlardaki değişiklikler

El Niño döneminde, ısınan sular Pasifik jet akımının güçlü hava akımlarını daha güney ve doğuya doğru iter.

Bu durum, Amerika Birleşik Devletleri’nin güneyine ve Meksika Körfezi’ne daha yağışlı bir hava getirir.

Güneydoğu Asya, Avustralya ve Orta Afrika gibi tropikal bölgelerde ise genellikle daha kurak koşullar görülür.

La Niña genellikle Avustralya, Endonezya ve ekvatoral Güney Amerika’nın bazı bölgelerine daha yağışlı, ABD’nin güneyine ise daha kurak hava koşulları getirir.

Tropikal fırtınalar

El Niño, tropikal Pasifik’te daha fazla tropikal fırtına getirirken, ABD’nin güneydoğusu da dahil olmak üzere tropikal Atlantik’te ise daha az fırtına görülmesine neden olur.

La Niña döneminde ise genellikle bunun tersi geçerlidir.

Karbondioksit (CO2) seviyeleri

Bilim insanları ayrıca, muhtemelen tropikal bölgelerdeki daha sıcak ve daha kurak koşulların bir sonucu olarak, El Niño olayları sırasında atmosferdeki CO2 seviyelerinin arttığını gözlemlemiştir.

Kuraklık nedeniyle bitkiler daha yavaş büyürse, daha az CO2 emerler; buna karşılık Güney Asya gibi yerlerdeki orman yangınlarının artması, daha fazla CO2 salınımı anlamına gelir.

El Niño ve La Niña iklim olayları neden önemlidir?

El Niño ve La Niña’nın şiddetini artırdığı aşırı hava olayları, dünya çapında altyapı, gıda ve enerji sistemlerini etkilemektedir.

Örneğin, El Niño olayları sırasında Güney Amerika'nın batı kıyılarında yüzeye çıkan soğuk su miktarı azaldığında, okyanusun dibinden yükselen besin maddelerinin miktarı da azalır.

Bu da kalamar ve somon gibi deniz canlıları için mevcut besin kaynaklarının azalması anlamına gelir ve dolayısıyla Güney Amerika'daki balıkçı topluluklarının av miktarını düşürür.

BM Gıda ve Tarım Örgütü’ne göre, 2015-16 yıllarındaki aşırı El Niño olayının yol açtığı kuraklık ve sel felaketleri, 60 milyondan fazla insanın gıda güvenliğini etkiledi.

Bilim insanları ayrıca El Niño olaylarının küresel ekonomik büyümeyi yavaşlatabileceğini tespit etti.

El Niño ve La Niña olayları ne sıklıkla meydana gelir?

El Niño ve La Niña olayları genellikle iki ila yedi yılda bir meydana gelir.

Bu olaylar genellikle dokuz ila 12 ay sürer, ancak daha uzun sürebilirler ve her zaman birbirini takip etmezler.

Mevcut La Niña olayı 2024 yılının ortalarında veya sonlarında başladı.

İklim değişikliği El Niño/La Niña'yı etkiliyor mu?

2021 yılında, BM'nin iklim bilimcileri olan IPCC, 1950'den beri meydana gelen ENSO olaylarının 1850 ile 1950 arasında gözlemlenenlerden daha şiddetli olduğunu belirtti.

Ancak aynı zamanda, ağaç halkaları ve diğer tarihsel kanıtların, 1400'lü yıllardan beri bu olayların sıklığı ve şiddetinde değişiklikler olduğunu gösterdiğini de belirtti.

IPCC, iklim değişikliğinin bu olayları etkilediğine dair net bir kanıt bulunmadığı sonucuna vardı.

Bazı iklim modelleri, küresel ısınmanın bir sonucu olarak El Niño olaylarının daha sık ve daha şiddetli hale gelebileceğini ve El Niño ile La Niña arasındaki dalgalanmaların artabileceğini öne sürüyor.

Ancak bu, bilimin karmaşık ve belirsiz bir alanıdır ve net bir fikir birliği bulunmamaktadır.

(BBC)