Nobel Ödülü devredilebilir ya da satılabilir mi?

Venezuela muhalefet lideri Maria Corina Machado, perşembe günü Beyaz Saray'da ABD Başkanı Donald Trump'a Nobel Barış Ödülü madalyasını takdim ederken "özgürlüğümüze olan eşsiz bağlılığının takdir edildiğini" söyledi.

Machado 2025 Nobel Barış Ödülüne, Nicolas Maduro'nun Güney Amerika ülkesinde 2023'te yapılacak başkanlık seçimleri başta olmak üzere uyguladığı baskılar karşısında Venezuela muhalefet hareketine liderlik ettiği için layık görülmüştü.

Trump, 3 Ocak’ta Maduro’nun yakalanmasıyla sonuçlanan bir askeri operasyon emri vermişti. Kendisi ve eşi ise şu anda New York’ta uyuşturucu kaçakçılığıyla ilgili suçlamalarla karşı karşıya bulunuyor.

Beyaz Saray’dan ayrılırken gazetecilere konuşan Machado, “Amerika Birleşik Devletleri Başkanı’na Nobel Barış Ödülü madalyasını takdim ettim” dedi. Trump ise sosyal medyada, Machado’nun madalyayı saklaması için kendisine bıraktığını doğruladı ve onunla tanışmanın “bir onur” olduğunu ifade etti.

“O çok şey yaşamış harika bir kadın. María, yaptığım çalışmalardan dolayı bana Nobel Barış Ödülünü takdim etti. Karşılıklı saygının böylesine güzel bir jesti. Teşekkürler María,” dedi.

Machado’nun bu jesti, yaşayan bir Nobel ödülü sahibinin madalyasını aldıktan kısa bir süre sonra başka birine vermesinin nadir bir örneği olarak görülse de, benzeri görülmemiş bir durum değil. Nobel Vakfı’nın kurallarına göre, ödülün fiziksel madalyası devredilebilir, ancak unvanın kendisi kişisel ve devredilemezdir.

Alfred Nobel’in vasiyetine göre, ödül kazanan kişinin unvanı yalnızca kendisine aittir ve yasal olarak ne paylaşılan ne de başka birine devredilen bir nitelik taşır. Madalya veya diploma niteliğindeki belge satılabilir, bağışlanabilir ya da açık artırmaya çıkarılabilir, ancak bu durum ödülün unvanını başka birine geçirmez.

Koşullar ve gerekçeler farklı olsa da, geçmişte de birkaç Nobel ödülü sahibinin madalyalarını verdiği veya sattığı örnekler bulunuyor.

Ukraynalı mülteciler için açık arttırma

Rusya'da ifade özgürlüğünü koruma çabaları nedeniyle 2021 yılında Filipinli Maria Ressa ile birlikte Nobel Barış Ödülü'nü kazanan Rus gazeteci Dmitry Muratov'un madalyası Haziran 2022'de yapılan açık artırmada 103,5 milyon dolar (89,1 milyon euro) gibi rekor bir fiyata satıldı.

New York'taki Heritage Auctions'da anonim bir alıcıya yapılan satıştan elde edilen tüm gelir, Rusya'nın o yılın Şubat ayında Ukrayna'yı tamamen işgal etmesinin ardından UNICEF'in Ukraynalı çocuk mülteciler için oluşturduğu fona bağışlandı.

ARŞİV: Dmitry Muratov'un 2021 Nobel Barış Ödülü'nün 23 karat altın madalyasının New York'ta açık artırmaya çıkarılmasının ardından nihai fiyat ekranda, 20 Haziran 2022. AP

Açık artırma, Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgalini başlatmasından yalnızca birkaç ay sonra gerçekleştirildi.

Muratov, Rusya’nın son bağımsız gazetelerinden biri olan Novaya Gazeta’nın genel yayın yönetmeni olarak görev yapıyor.

Gazete, savaşın ilk haftalarında Kremlin’in eylemlerine yönelik eleştirilerde bulunması ve muhalefete yönelik baskıları haberleştirmesi üzerine Rus yetkililerden uyarı aldıktan sonra Mart 2022’de faaliyetlerini askıya aldı.

Savaş zamanı bağış toplama ve jestler

Dünya Savaşı'nın ilk günlerinde, Danimarkalı fizikçiler Niels Bohr ve August Krogh'a ait olan ve sırasıyla 1922 ve 1920 yıllarında kazanılan Nobel madalyaları, 1939-1940 yıllarında Finlandiya ile Sovyetler Birliği arasında yaşanan Kış Savaşı sırasında Finlandiya'daki sivillere yardım amacıyla açık arttırmayla satıldı.

Madalyalar daha sonra Danimarka'daki müzelere bağışlandı.

İkinci Dünya Savaşı sırasında, her ikisi de Nobel ödüllü Alman fizikçiler Max von Laue ve James Franck, Nazi Almanyası ülkelerini işgal ettiği için madalyalarını Niels Bohr'a verdiler.

Bohr'un laboratuvarında çalışan Macar kimyager George de Hevesy, madalyaların Nazilerin eline geçmesini önlemek için onları asitte çözdü.

Savaştan sonra altın geri kazanıldı ve Nobel Vakfı madalyaları yeniden basarak von Laue ve Franck'ın ailesine iade etti.

ARŞİV: Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne bağlı Mosquito uçaklarının Kopenhag'da Naziler için çalışan fabrikalara yaptığı baskın sonrası, 10 Şubat 1943 AP Photo

Ancak Nobel Ödülü madalyalarına dair tüm hikâyeler olumlu değil; bazı ödül sahiplerinin aldığı kararlar oldukça tartışmalı oldu.

1920 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Norveçli yazar Knut Hamsun’un, madalyasını İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası Propaganda Bakanı Joseph Goebbels’e verdiği bildirildi.

Adolf Hitler ve Goebbels ile 1943 yılında bir araya gelen Hamsun, Almanya’nın Norveç’i işgalini destekleyen bir Nazi sempatizanıydı. Tarihî kayıtlar, Nobel madalyasını Goebbels’e sembolik bir destek göstergesi olarak sunduğunu ortaya koyuyor.

Hamsun’un itibarı savaş sonrasında büyük ölçüde yok oldu, ancak edebî eserleri hâlâ akademik çevrelerde incelenmeye devam ediyor.

James Watson vakası

DNA'nın yapısını keşfettiği için 1962 yılında Francis Crick ve Maurice Wilkins ile birlikte Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü kazanan James D Watson, madalyasını Aralık 2014'te Christie's müzayede evinde yaklaşık 4,8 milyon dolara (4,13 milyon euro) sattı.

Watson, elde edilen gelirin bilimsel araştırma kurumlarını ve koruma amaçlarını destekleyeceğini söyledi. Watson, madalyasını sattığı bilinen ilk yaşayan Nobel ödüllü bilim insanı oldu.

Rus milyarder Alisher Usmanov madalyayı satın almış ancak 2015 yılında Moskova'da düzenlenen resmi bir törende bilim adamının madalyayı "hak ettiğini" söyleyerek Watson'a iade etmişti.

ARŞİV: Nobel ödüllü ABD'li biyolog James Watson'ın Rusya Bilimler Akademisi'nde verdiği konferansa katılmak için sıraya giren insanlar, Moskova, 17 Haziran 2015 AP Photo

Watson'ın satış kararı, mali zorluklar ve özellikle Afrika kökenli insanlarla ilgili olarak ırk ve zeka hakkında itibarını zedeleyen ve rektör olarak görev yaptığı Cold Spring Harbor Laboratuvarı'ndan ayrılmasına yol açan tartışmalı açıklamaların ardından geldi.

Laboratuvar 2019 yılında Watson'ın unvanlarını elinden aldı ve kendisiyle tüm bağlarını kopardı. Watson başlangıçta sözlerinden dolayı özür diledi, ancak daha sonra görüşlerinin değişmediğini söyledi.

AB 2022 yılında Usmanov'a yaptırım uygulayarak Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve hükümetiyle olan bağlantıları nedeniyle kendisine blok çapında seyahat yasağı getirdi ve tüm mal varlığını dondurdu. Watson kariyerinin son dönemlerinde Rusya ile yakın ilişkiler kurmuştu.

Crick'in Watson ve Crick ile birlikte kazandığı Nobel Ödülü madalyası da 2013 yılında Heritage Auctions'ta 2.27 milyon dolara (1.95 milyon euro) satılmıştı. Satıştan elde edilen gelirin bir kısmı Londra'daki Francis Crick Enstitüsü'ne bağışlandı.

Norman Angell'in 1933 yılında uluslararası anlayışı teşvik ettiği için kazandığı Nobel Barış Ödülü madalyası 1983 yılında Sotheby's'de satıldı. Madalya şu anda Londra'daki İmparatorluk Savaş Müzesi tarafından muhafaza ediliyor.

1975'te Nobel Fizik Ödülü'nü kazanan Aage Bohr'un madalyası 2011'de ve 2019'da tekrar müzayedede satıldı. Bohr, 1922 yılında Nobel Fizik Ödülü'nü kazanan Niels Bohr'un oğlu.

Para ödülü bağışları

Bazı Nobel ödülü sahipleri, madalyalarından ayrılmak yerine ödül paralarını bağışlamayı tercih etti.

1921’de Nobel Fizik Ödülü’nü kazanan Albert Einstein, ödül parasını ilk eşi Mileva Marić’e ve çocuklarına, daha önce yapılmış bir boşanma anlaşması kapsamında bıraktı. Bu anlaşma, Einstein ödülü kazanmadan önce imzalanmıştı.

2000 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazanan Paul Greengard ise, kazandığı tüm ödül parasını kadın bilim insanlarını desteklemeyi amaçlayan yıllık Pearl Meister Greengard Ödülü’nün kurulması için bağışladı.

ARŞİV: Prof Albert Einstein, bir Alman bankası olan Berliner Handelgesellschs Ftm tarafından 50. yaş günü için kendisine hediye edilen yelkenli ile poz verirken, Haziran 1929 AP Photo

1999'da Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü kazanan Günter Blobel, ödül parasını Dresden için restorasyon projelerine ve memleketinde bir sinagog inşasına bağışladı.

1990 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazanan Donnall Thomas, ödül parasını kemik iliği nakli alanındaki çalışmaların devamını desteklemek amacıyla bir araştırma merkezine bağışladı.

Nobel Ödülü günümüzde 11 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1 milyon euro) para ödülü içeriyor; ancak bu miktar, yıllar içinde ekonomik koşullara bağlı olarak değişiklik gösterdi.