İran, 2022’den bu yana en geniş çaplı protestolarla karşı karşıya: Şu ana kadar bildiklerimiz

İran genelinde esnaf dükkân kapatırken, ülkenin para birimi riyalin değer kaybının ardından başlayan protestolar beşinci gününe girdi. Gelişmeler, İran'da 2022’nin sonlarından bu yana yaşanan en ciddi toplumsal huzursuzluk olarak değerlendiriliyor.

Tahran’daki ticari bölgelerde esnaf, döviz kurunun 1 dolar = 1,42 milyon riyal ile tarihindeki en düşük seviyeye gerilemesinin ardından pazar günü kepenk indirmeye başladı. Cumhuriyet Caddesi ve tarihi Kapalıçarşı çevresinde kalabalıklar toplandı.

Gösteriler salı günü itibarıyla İsfahan, Şiraz, Meşhed, Kirmanşah ve Hamedan’a da yayıldı. Yetkililer, başkentin bazı bölgelerinde toplanan kalabalıklara karşı göz yaşartıcı gaz kullandı.

Devlet televizyonu, Merkez Bankası Başkanı Mohammad Reza Farzin’in pazartesi günü görevinden ayrıldığını duyurdu. Aynı gün parlamentonun bütçe komitesi, mart ayında başlayacak mali yıla ilişkin hükümetin harcama tekliflerini reddetti.

Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, çarşamba günü Farzin’in yerine Nasser Hemmati’yi atadı. Hemmati daha önce ekonomi bakanı olarak görev yapmış, önceki bir döviz krizi sırasında milletvekilleri tarafından görevden alınmıştı.

Pezeşkiyan, X platformunda yaptığı paylaşımda ekonomik sıkıntıların farkında olduğunu belirterek, yönetimin protesto temsilcileriyle görüşeceğini söyledi.

Hükümet Sözcüsü Fatemeh Mohajerani de gösterileri kamuoyu önünde kabul ederek, yetkililerin eleştirel geri bildirimleri değerlendireceğini ifade etti.

Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) komutanları ise protestoları, İran’ın siyasi sistemini hedef alan ve dış güçlerin etkisiyle yürütülen istikrarsızlaştırma girişimleri olarak nitelendiren uyarılarda bulundu.

Üniversite öğrencileri de protestoların üçüncü gününde eylemlere katıldı. Tahran ve diğer şehirlerdeki kampüslerde toplanmalar bildirildi. Kampüs güvenliği, Tahran Üniversitesi’nden bazı öğrencileri gözaltına aldı; öğrenciler 24 saat içinde serbest bırakıldı.

Yaşananlar, 2022 sonbaharında Mahsa Amini’nin gözaltında hayatını kaybetmesinin ardından patlak veren ve aylar süren protestolardan bu yana ülkedeki en geniş çaplı kamuoyu tepkisi olarak görülüyor. O gösteriler, güvenlik güçlerinin müdahalesiyle bastırılmıştı.

Bazı protestocular ise 1979’a kadar ülkeyi yöneten Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu Veliaht Prens Rıza Pehlevi öncülüğünde monarşinin yeniden tesis edilmesine destek verdiklerini dile getirdi.

Tahran’ın 'Tank Man'i

Sosyal medyada geniş yankı uyandıran bir görüntüde, kalabalık dağıtma amacıyla kullanılan gazların ortasında kaldırımda tek başına oturan bir gösterici yer aldı. Bu kare, kısa sürede protestoların simgelerinden biri haline geldi.

Tahran’ın merkezinde güvenlik güçlerinin karşısına tek başına çıkan bir protestocuyu gösteren video görüntüleri de sosyal medyada hızla yayıldı. Görüntüler, 1989’daki Tiananmen Meydanı olaylarında Çin’deki “Tank Man” ile karşılaştırıldı.

AFP, görüntülerin Cumhuriyet Caddesi üzerindeki Aladdin alışveriş merkezinin önünde kaydedildiğini ve pazar günü yerel saatle yaklaşık 17:00’de ilk kez internete yüklendiğini doğruladı.

Yakın bir binadan çekilen videoda, koyu renk giysiler giyen bir adamın, motosikletli yaklaşık 26 özel kuvvet personelinin karşısında yolun ortasında oturduğu görülüyor. Güvenlik güçleri, kısa süre önce diğer protestocuları göz yaşartıcı gazla dağıtmıştı.

Görüntülerde adamın hareketsiz biçimde oturduğu, ardından başını eğip ceketini üzerine çektiği görülüyor. Güvenlik güçleri bu sırada izlemekle yetiniyor.

Daha yakından çekilmiş ikinci bir videoda ise protestocunun ayağa kalkarak bir görevliye yaklaşıp konuştuğu, ardından başka bir güvenlik görevlisinin onu darp ettiği anlar yer alıyor.

Protestocunun kimliği henüz bilinmiyor. Akıbetine ilişkin de net bir bilgi bulunmuyor.

Birçok İranlı aktivist, söz konusu görüntüyü protestoların sembolik bir ifadesi olarak nitelendirdi.

Eski siyasi tutuklu ve insan hakları savunucusu Arash Sadeghi, protestocunun hareketsizliğinin eylemini radikal kıldığını yazdı.

Sadeghi, “Bedeni kaçmıyor, saldırgan biçimde direnç göstermiyor, taleplerini haykırmıyor; sadece ‘orada duruyor.’ Ve sadece var olmak bile, bedenleri yönetmeye alışmış bir düzen için sarsıcıdır,” ifadelerini kullandı.

Tüketici fiyatları hızla yükseliyor

Pezeşkiyan, pazar günü devlet çalışanları için yüzde 20 maaş artışı öngören bütçe teklifini sunmayı planlıyordu. Resmî verilere göre, tüketici fiyatları önceki 12 ayda yüzde 52 arttı.

Hükümet istatistikleri, aralık ayında gıda fiyatlarının bir önceki yıla kıyasla yüzde 72 yükseldiğini gösteriyor. Tıbbi malzeme ve hizmetlerdeki artış yüzde 50 olurken, genel enflasyon yüzde 42,2 olarak ölçüldü.

Dalgalı döviz kurları ticari faaliyetleri durma noktasına getirdi. Tüccarlar ve tüketiciler, kurlar istikrar kazanana kadar işlemleri erteledi.

Ülke genelinde 20 eyalette kamu kurumları çarşamba günü kapalı kaldı. Resmî gerekçe soğuk hava koşulları ve elektrik kesintileri olarak açıklanırken, kapanmalar İran’da yaklaşan hafta sonuna denk geldi.

Hemmati, döviz piyasasında düzeni yeniden sağlayacağına ve çoklu kur sistemlerinin yol açtığı “çarpıklıkları” gidereceğine söz verdi.

Uluslararası yaptırımlar, İran ekonomisini yıllardır kısıtlıyor. Bu baskı, Washington’un 2018’de 2015 tarihli nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından daha da yoğunlaştı. Söz konusu anlaşma, zenginleştirme faaliyetlerini sınırlaması karşılığında yaptırım hafifletmesi sağlamıştı. O dönemde dolar kuru yaklaşık 32 bin riyal seviyesindeydi.

Para birimindeki zayıflık, haziran ayında İran ile İsrail arasında yaşanan 12 günlük çatışmanın ardından olası askerî tırmanmaya ilişkin spekülasyonlar eşliğinde sürüyor.

Eylül ayında Birleşmiş Milletler’in otomatik yaptırım mekanizmaları devreye girerek nükleer yaptırımlar yeniden uygulanmaya başlandı. Bu adımlar, İran’ın yurt dışındaki varlıklarını bloke ederken silah transferlerini de yasakladı.