Hürmüz Boğazı: İran küresel petrol koridorunu kapatırsa ne olur?

İzleme servisi, bir ticari geminin Birleşik Arap Emirlikleri açıklarında hasar gördüğünü, ikinci geminin Umman'ın kuzeyinde yangın çıkması üzerine tahliye edildiğini ve üçüncü geminin 11 Mart'ta bildirilmeyen bir yerde hasar gördüğünü söyledi.

Bu arada, ABD ordusu boğazda 16 İran mayın döşeme gemisini “imha ettiğini” açıkladı.

Dünyadaki petrolün yaklaşık %20'si genellikle bu boğazdan geçmektedir ve savaş deniz trafiğini ciddi şekilde azaltmış ve küresel petrol fiyatlarını yükselmiştir.

İran daha önce boğazdan geçmeye çalışan gemileri “ateşe vereceğini” söylemişti, ancak çok az miktarda trafik devam etti.

Boğazın kapatılması, dünya çapında mal ve hizmetlerin maliyetini daha da artırabilir ve bu su yolundan geçen ham petrolün en büyük ithalatçıları arasında yer alan Çin, Hindistan ve Japonya gibi dünyanın en büyük ekonomilerinden bazılarını vurabilir.

Hürmüz Boğazı nedir ve nerede bulunur?

Hürmüz Boğazı, dünyanın en önemli deniz ticaret yollarından biri ve en hayati petrol geçiş noktasıdır.

Kuzeyde İran, güneyde Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile sınırlanan bu koridor, giriş ve çıkışında sadece yaklaşık 50 km (31 mil) genişliğinde ve en dar noktasında yaklaşık 33 km genişliğindedir ve Körfez'i Arap Denizi'ne bağlar.

Boğaz, dünyanın en büyük ham petrol tankerleri için yeterince derindir ve Orta Doğu'daki büyük petrol ve gaz üreticileri ile müşterileri tarafından kullanılmaktadır.

ABD Enerji Enformasyon İdaresi'nin (EIA) tahminlerine göre, 2025 yılında Hormuz Boğazı'ndan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol geçmiştir; bu, yıllık yaklaşık 600 milyar dolar (447 milyar sterlin) değerinde enerji ticareti anlamına gelmektedir.

Bu petrol sadece İran'dan değil, Irak, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve BAE gibi diğer Körfez ülkelerinden de gelmektedir.

Boğazın kapatılmasının etkisi ne olur?

Her ay yaklaşık 3.000 gemi boğazdan geçmektedir.

Analistler, boğazı geçen gemilere yönelik tehditler ne kadar uzun sürerse, petrol fiyatlarının ve nakliye maliyetlerinin o kadar artacağı konusunda uyarıda bulunuyor.

Enerji piyasası analizleri sunan Global Risk Management'ın baş analisti Arne Lohmann Rasmussen, geçen hafta BBC'nin ABD'deki ortağı CBS News'e verdiği demeçte, “Kimse geçmeye cesaret edemediği için boğaz fiilen kapalıdır” dedi.

“Saldırıya uğrayabilirsiniz ve sigorta yaptıramazsınız ya da sigorta çok pahalıdır, bu yüzden güvenlik durumu düzelene kadar beklemek zorundasınız... Boğazdan gelen petrol ve gaz kesilirse, bu durum piyasa için önemli sonuçlar doğurur” diye ekledi.

“Fiziksel bir abluka olmasa da, İranlıların tehditleri, insansız hava araçları ve füze saldırıları nedeniyle tankerler boğazdan geçemiyor.”

İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Esmail Baghaei Pazartesi günü CNBC'ye yaptığı açıklamada, boğazdan geçen petrol tankerlerinin “çok dikkatli olması gerektiğini” söyledi.

Pazartesi günü petrol fiyatı varil başına 100 doları aştı, ardından Trump savaşın “planlanandan çok daha ileride” ve “neredeyse tamamen bitti” dedi. Bu açıklamaları petrol fiyatının düşmesine neden oldu ve şu anda varil başına 90 dolara yakın, ancak hala savaş öncesi seviyelerin oldukça üzerinde.

Londra Borsası Grubu'nun verilerine göre, Orta Doğu'dan Çin'e petrol taşımak için bir süper tanker kiralamanın maliyeti, geçen haftaki fiyattan neredeyse iki katına çıkarak 400.000 doların (298.300 sterlin) üzerinde rekor bir seviyeye ulaştı.

Hayati önem taşıyan bu deniz yolunun neredeyse tamamen kapanması, ekonomileri enerji ihracatına büyük ölçüde bağımlı olan Suudi Arabistan gibi Körfez ülkeleri de olumsuz etkiledi.

Uluslararası Enerji Ajansı'na göre İran ise günde yaklaşık 1,7 milyon varil ihracat yapıyor. İran Merkez Bankası'nın tahminlerine göre İran, Mart 2025'te sona eren mali yılda 67 milyar dolar (50 milyar sterlin) değerinde petrol ihraç etti ve bu, son on yıldaki en yüksek petrol geliri oldu.

Boğazın ablukaya alınması Asya'yı da ağır bir şekilde vuracak

EIA tahminlerine göre, 2022 yılında Hürmüz Boğazı'ndan çıkan ham petrol ve kondensatların (genellikle doğal gazla birlikte bulunan düşük yoğunluklu sıvı hidrokarbonlar) yaklaşık %82'si Asya ülkelerine gidiyordu.

Sadece Çin'in, İran'ın küresel pazara ihraç ettiği petrolün yaklaşık %90'ını satın aldığı tahmin ediliyor.

Çin bu petrolü, diğer ülkelere ihraç ettiği ürünleri üretmek için kullandığından, petrol fiyatlarının yükselmesi, dünya çapında tüketiciler için de fiyatların yükselmesine neden olabilir.

İran boğazı nasıl kapatabilir?

Birleşmiş Milletler kuralları, ülkelerin kıyı şeridinden 12 deniz mili (13,8 mil) mesafeye kadar karasularını kontrol etmelerine izin vermektedir.

En dar noktasında, Hürmüz Boğazı ve deniz ulaşım yolları tamamen İran ve Umman'ın karasuları içinde yer almaktadır.

İran'ın boğazı nasıl kapatmayı planladığı tam olarak belli değildir, ancak uzmanlara göre bunu yapmanın en etkili yollarından biri, hızlı saldırı botları ve denizaltılar kullanarak mayın döşemek olacaktır.

İran'ın düzenli donanması ve IRGC donanması, yabancı savaş gemilerine ve ticari gemilere saldırı düzenleyebilir.

Ancak, büyük askeri gemiler ABD hava saldırıları için kolay hedef haline gelebilir ve Trump, hedeflerinden birinin İran donanmasını yok etmek olduğunu söylemiştir.

İran'ın hızlı tekneleri genellikle gemi savar füzeleriyle donatılmıştır ve ülke ayrıca çeşitli yüzey gemileri, yarı dalgıç gemiler ve denizaltılar da işletmektedir.

ABD daha önce de askeri gücünü kullanarak boğazdaki deniz trafiğinin yeniden akışını sağlamıştı.

1980'lerin sonunda, sekiz yıl süren İran-Irak savaşı sırasında, petrol tesislerine yönelik saldırılar, her iki ülkenin de ekonomik baskı uygulamak için tarafsız gemilere saldırdığı bir “tanker savaşına” dönüştü.

Irak petrolünü taşıyan Kuveyt tankerleri özellikle savunmasızdı. Sonunda, Amerikan savaş gemileri, ABD Deniz Kuvvetleri Enstitüsü'ne göre İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana en büyük deniz savaşı operasyonlarından biri haline gelen operasyonda, bu tankerlere Körfez'de eşlik etmeye başladı.

Alternatif rotalar ablukayı telafi edebilir mi?

Hürmüz Boğazı'nın kapatılması tehdidi, yıllar boyunca Körfez bölgesindeki petrol ihraç eden ülkeleri alternatif ihracat rotaları geliştirmeye itti.

EIA'ya göre Suudi Arabistan, günde 5 milyon varil ham petrol taşıyabilen 1.200 km uzunluğunda bir boru hattı işletiyor.

Geçmişte, ham petrol taşımak için bir doğal gaz boru hattını geçici olarak yeniden kullanmıştı.

Birleşik Arap Emirlikleri, iç kesimlerdeki petrol sahalarını, günlük kapasitesi en az 1,5 milyon varil olan bir boru hattıyla Umman Körfezi'ndeki Fujairah limanına bağlamıştır.

Petrol, Hürmüz Boğazı'nı atlamak için alternatif altyapı boyunca yönlendirilebilir, ancak Reuters, bunun günlük 8-10 milyon varil arasında bir arz düşüşüne yol açacağını bildiriyor.

(BBC)