ABD yardımlarının kesilmesi üzerine Nijeryalı HIV gönüllüleri, hastaları hayatta tutmak için kapı kapı dolaştı

40 yaşındaki Angev, antiretroviral ilaçlara erişimleri kesintiye uğradığında hastaları tekrar tedaviye kazandırmak için kapı kapı dolaşan ve durumları hâlâ utanç ve damgalanmaya neden olabilecek kişilere bakan düzinelerce gönüllü “HIV şampiyonu”ndan biri.

Bazı hastalar, ilacı kesmeleri halinde karşılaşacakları risklerin farkında değildi.

“Bunun sonuçlarını anlamıyorlar,” dedi Angev.

HIV ile yaşayan kişiler, virüsü baskılayan antiretroviral ilaçları almayı bırakırsa, virüs yeniden alevlenir. Bu durum, birkaç ay içinde HIV'e bağlı hastalıklar açısından onları risk altına sokar ve aynı zamanda virüsü başkalarına bulaştırabilecekleri anlamına gelir.

Angev, ilaçları bittiği için ilacı kesen 65 yaşındaki bir kadını defalarca ziyaret etti. Ardından kadın hastalandı. Bugün, Angev'in müdahaleleri sayesinde kadın tekrar ilacını almaya başladı ve durumu iyi.

Onun hikâyesi, 2025 yılında küresel HIV mücadelesini altüst eden yardım kesintilerinin ardından insanların nasıl bir durumla karşı karşıya kaldığının sadece bir örneği. Diğer zengin ülkeler de ABD'ye katılarak yardımları kesti ve bu yardıma büyük ölçüde bağımlı olan ülkeleri zor durumda bıraktı.

Nijerya, altı hafta içinde HIV tedavisini de kapsayan 200 milyon dolarlık bir sağlık finansman paketi ile yanıt verdi. ABD hükümeti de Şubat 2025’te antiretroviraller dahil “hayat kurtaran” yardımlar için bir muafiyet kararı yayınladı. Ancak en önemlisi, gönüllüler de bu boşlukları doldurdu.

“GELECEĞİM BU İLAÇLARA BAĞLI”

Dinah Adaga, Benue Eyaleti’ndeki gönüllüleri koordine ediyor.

“Birine telefonla ulaşamazsak, evine gidiyorduk - adresini bulup kapısını çalıyorduk,” dedi.

41 yaşındaki bir anne, yardım kesintilerini öğrenince umutsuzluğa kapıldığını, ilaçların artık karşılanamaz hale geleceğinden korktuğunu söyledi. Gönüllüler, geçen Kasım ayında tedavisine yeniden başlamasına yardımcı oldu.

“Bu ilaçlar benim için çok önemli. Geleceğim onlara bağlı. Üç kızım var ve hepsi iyi... Hepsi (HIV) negatif. Pozitif olan tek kişi benim. Bu yüzden bu ilaçların gerçekten benim gibi insanlar için üretildiğine inanıyorum,” dedi.

ABD YARDIMLARININ ANİ SONA ERMESİ AYLARCA SÜRECEK BİR KAOS YARATTI

ABD Başkanı Donald Trump’ın geçen yıl 20 Ocak’ta dış yardımı 90 gün süreyle askıya alması, Nijerya’da hemen yankı buldu.

ABD, Nijerya'nın HIV tedavi masraflarının yaklaşık %90'ını karşılamış ve sağlık çalışanlarına finansman sağlamıştı. Takip eden aylarda, hastalar ve yardım grupları ilaç dağıtımının çöktüğünü belirtti.

Hastalar, büyük kliniklerden altı ay yerine sadece bir veya iki hafta yetecek kadar ilaç alabiliyordu. Benue'nin başkenti Makurdi'de 10 tedavi merkezinin tamamı bir ay boyunca kapalı kaldı ve Dünya Sağlık Örgütü ilaçların tükenebileceği konusunda uyarıda bulundu.

Kıta çapında faaliyet gösteren kar amacı gütmeyen Afrocab topluluk destek ağının bir parçası olan küçük bir gönüllü ordusu devreye girdi. Yeni fonlarla yeniden açılan bakım merkezlerine insanları yönlendirdiler ve örneğin dua yoluyla “iyileşme” gibi yayılan yanlış bilgilere karşı çıktılar. Bebeklerini korumak için hamile kadınları doğum öncesi bakıma geri dönmeye ikna ettiler.

Gönüllüler, Haziran ile Aralık 2025 arasında Benue'de 5 yaşın altındaki 95 çocuk da dahil olmak üzere 1.000'den fazla kişiyi tekrar tedaviye dahil etti; tahminlerine göre, Şubat ve Mart aylarında tedaviyi bırakmış olan herkes bu kapsamda yer alıyor.

UNAIDS Nijerya ülke direktörü Krittayawan Boonto, “Antiretrovirallere erişemediği için ölen kişilerle ilgili herhangi bir rapor almadık... bu bizim için iyi bir işaret” dedi.

ARTIK DAHA FAZLA KİŞİ TEDAVİ GÖRÜYOR

Nijerya'da yaklaşık iki milyon kişi HIV ile yaşıyor; bu, dünyadaki en yüksek rakamlardan biri. Afrocab'ın tahminlerine göre, 4,25 milyon nüfuslu Benue eyaletinde 200.000'den biraz fazla kişi tedavi görüyor.

Yardımların dondurulmasının hemen ardından, bir UNAIDS izleme raporu, tedavi gören Nijeryalıların sayısının 200.000 azaldığını gösterdi. Ancak 2025'in sonunda veriler, tedavi gören kişi sayısının 1,7 milyon olduğunu gösterdi; bu, 2024'teki 1,6 milyona göre hafif bir artış.

ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, 2025 yılının sonunda ilaç alanların sayısının 2024'tekiyle “çok benzer” olduğunu söyledi.

“HIV tedavisinin yaygın olarak kesintiye uğradığını öne süren anlatı... yanlış, yanıltıcı ve sorumsuzca,” diye ekledi.

Nijerya hükümeti, yorum taleplerine yanıt vermedi.

ÖNLEME ÇALIŞMALARI DAHA AĞIR ETKİLENDİ

Küresel sağlık kuruluşları ve Nijerya hükümeti, HIV önleme hizmetlerinin daha ağır ve daha uzun süreli bir darbe aldığını belirtti.

Nijerya'daki HIV/AIDS Sivil Toplumu koordinatörü Bright Oniovokukor, HIV enfeksiyonunu önlemek için ilaçlara erişen kişi sayısının Kasım 2024'teki 43.000'den Nisan 2025'te 6.000'in altına düştüğünü ve prezervatif dağıtımının %55 azaldığını söyledi.

O zamandan beri durum düzeldi, ancak önleme konusunda herhangi bir eksiklik daha fazla vakaya yol açacaktır, dedi WHO Nijerya HIV birimi başkanı Dr. Oluwafunke Odunlade. Testler de etkilendi, bu da vakaların gözden kaçmış olabileceği anlamına geliyor: ilk rakamlar, 2025'te 2024'e göre bir milyondan fazla kişinin daha azının HIV testi yaptırdığını gösterdi.

Bugün, ABD ve Nijerya, Aralık ayında imzalanan 2026-2030 sağlık anlaşmasının ayrıntılarını belirliyor. Anlaşma kapsamında ABD 2,1 milyar dolar, Nijerya ise 3 milyar dolar katkıda bulunacak.

Anlaşma, HIV ile mücadeleye öncelik veriyor ve daha fazla hastayı tedavi programlarına dahil etmeyi taahhüt ediyor; önümüzdeki beş yıl içinde finansmanın tamamını Nijerya üstlenecek.

ABD, yalnızca “hükümet yapıları içinde resmi olarak tanınan” çalışanlara finansman sağlanacağını belirtmiştir ve anlaşma, İslamcı şiddetin tehdidi altında olan Nijerya'nın Hıristiyan nüfusunu desteklemek amacıyla ABD'nin daha geniş kapsamlı çabalarının bir parçası olarak “Hıristiyan inancına dayalı sağlık hizmeti sağlayıcılarına güçlü bir vurgu” yapmaktadır.

Benue'de Angev gönüllü olarak çalışmaya devam edecektir.

"Bu çok yorucu olabilir, ama bunu, kaybedilebilecek hayatların yeniden kazanılması için yapıyoruz. Onların daha iyi bir hayat sürdüklerini ve gerçekten değiştiğini gördüğünüzde, işte o zaman mutlu oluyorsunuz,” dedi.